Adam i Lidia Ciołkoszowie

Ciołkoszowie
Gustaw Herling-Grudziński oraz Adam i Lidia Ciołkoszowie.

Adama i Lidie Ciołkoszów należy zaliczyć do czołowych postaci polskiej sceny politycznej w okresie międzywojennym, a później przywódców emigracji niepodległościowej. W ubiegłym roku minęła setna rocznice urodzin Adama Ciołkosza (zmarł w Londynie w 1978 r.), a 24 czerwca br. 100-lecie urodzin obchodzi Lidia Ciołkoszowa.

Adam Ciołkosz, wielki patriota i przywódca Polskiej Partii Socjalistycznej urodził się 5 stycznia 1901 roku w Krakowie. Już w czasie I Wojny Światowej związał się z ruchem niepodległościowym, a sprawie polskiej oddal cale swoje życie.

Pierwszą szkołą patriotyzmu było harcerstwo. Świadectwo służby dla Ojczyzny składał później na polach bitew w walce o granice i niezależny byt Rzeczypospolitej. Walczył o Lwów i Wilno. W walce z nawałą bolszewicka w 1920 roku dowodził jako oficer kompania i batalionem. W bitwie nad Niemnem został ciężko ranny. W roku 1921, w czasie Powstania Śląskiego dowodził pociągiem pancernym obsadzonym przez powstancówgorników. Po zwycięskiej wojnie z bolszewikami ukończył prawo na Uniwersytecie Jagiellońskim i Szkole Nauk Politycznych w Krakowie.

W 1921 roku wstąpił do PPS. Przewodniczył Sekcji Akademickiej PPS i znalazł się w czołówce działaczy Związku Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej. Reprezentował ten Związek w Biurze Międzynarodówki Młodzieży Socjalistycznej i redagował pismo ZNMSGlos Niezależny. Od 1924 roku wchodził w skład redakcji socjalistycznego dziennika Naprzód, wychodzącego w Krakowie, pełniąc w tym samym czasie funkcje sekretarza Zarządu Głównego Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego (1). Zdobył zaufanie i uznanie w oczach ówczesnych przywódców PPS – Ignacego Daszyńskiego i Zygmunta Marka.

Mając lat 27 został posłem na Sejm, gdzie reprezentował okręg tarnowski i pełnił funkcje sekretarza klubu poselskiego PPS. Odegrał dużą role w kongresie Centrolewu – porozumieniu centrum i lewicy sejmowej – gdzie sformułowano program czynnej obrony demokracji. Wraz z Wincentym Witosem, Hermanem Liebermanem, Stanisławem Dubois i innymi był wieziony w twierdzy brzeskiej, co miało na celu sparaliżowanie opozycji w okresie wyborów. Nawet w ten sposób odizolowany od wyborców zdobył rekordowa ilość głosów (ponad 65 tysięcy) i został ponownie wybrany do Sejmu (2).

Za swe poglądy i przekonania był w tym okresie czasu napadany, aresztowany i skazywany na kary wiezienia. Od 1935 roku stal na czele potężnej organizacji PPS w Krakowie (3).

Po najeździe hitlerowskim na Polskę, poszukiwany przez Gestapo, wraz z żoną Lidia i synem Andrzejem opuścił kraj. Z polecenia Kazimierza Pużaka udaje się na emigracje, by tam reprezentować niepodległościową politykę PPS. Poprzez Rumunie przedostaje się wraz z rodziną do Paryża (4), gdzie zostaje członkiem wojennej Rady Narodowej i sekretarzem Komitetu Zagranicznego PPS. Po wkroczeniu wojsk hitlerowskich do Francji przenosi się do Londynu, gdzie obejmuje kierownictwo akcji wydawniczej Fight for Freedom, – Walka o Wolność, której zadaniem było informowanie świata o walce narodu polskiego z okupantem hitlerowskim.

W 1943 roku po tragicznej śmierci gen. Władysława Sikorskiego, Prezydent RP, Władysław Raczkiewicz zdecydował się powołać Adama Ciołkosza na stanowisko premiera wojennego, ale Ciołkosz nominacji tej nie przyjął, gdyż w istniejących wtedy układach politycznych nie widział dla siebie możliwości skutecznej pracy na tym stanowisku. Podobne stanowisko zajął w momencie formowania ostatniego rządu wojennego pod przewodnictwem Tomasza Arciszewskiego. Nie wszedł do tego rządu, ale popierał go z cala stanowczością, zwłaszcza protesty Rządu RP przeciwko imperialnej polityki Stalina wobec Polski.

W 1945 roku odrzucił wszystkie możliwości powrotu do Kraju. Pozostał na Emigracji, aby walczyć z ustrojem narzuconym Polsce przez Moskwę. W 1947 r. rozpoczął organizowanie PPS wśród emigracji powojennej, głównie w Wielkiej Brytanii. Stal na czele brytyjskiej Organizacji PPS przez 10 lat. Reprezentował Polskę w Radzie Międzynarodówki Socjalistycznej i wniósł poważny wkład do Deklaracji Międzynarodówki o Celach i zadaniach socjalizmu demokratycznego

Warto pamiętać, że to Adam Ciołkosz, jako redaktor Robotnika, pierwszy wysunął projekt rozgraniczenia mocarstw europejskich pasem państw neutralnych, ale niepodległych. Koncepcja ta miała wówczas realna perspektywę polityczna, a wiązała się z założeniem neutralizacji Niemiec. Potem dwie wersje tej koncepcji, znane jako Plan Gaitskella i Plan Rapackiego, stały się przedmiotem szeroko zakrojonych akcji dyplomatycznych. Wcześnie rozpoznał Ciołkosz zerwanie osi Moskwa-Pekin, czemu wyraz dal w obszerniejszej pracy badawczej zatytułowanej Koniec monolitu, wydanej w Londynie w 1964 roku.

Poza praca polityczna zajmował się Adam Ciołkosz także praca literacka. Do najważniejszych książek napisanych przez Ciołkosza należą: Róża Luksemburg a rewolucja rosyjska – Paryż 1961, Od Marksa do Chruszczowa – Londyn 1962, Karol Marks a powstanie styczniowe– Londyn 1963, Ludzie PPS– Londyn 1967, Socjalizm na zachodzie Europy– Londyn 1968, przede wszystkim monumentalna praca historyczna, napisana wspólnie z żoną, dr Lidia CiołkoszowąZarys dziejów socjalizmu polskiego Londyn 1966-1972.

Ciołkosz wydał cały szereg prac o nieprzemijającym znaczeniu politycznym, w tym nakładem Komitetu Głównego PPS w Niemczech – Najważniejszy sojusznik o stosunku socjalistów polskich do dysydentów w Związku Sowieckim – Monachium 1974.
Przekładał na język polski wiele prac politycznych obcych autorów, redagował szereg czasopism emigracyjnych i ogłaszał systematycznie swoje artykuły w Polemikach, Dokumentach Chwili, Dzienniku Polskim i Tygodniu Polskimw Londynie, Wiadomościach, paryskiej Kulturze i Zeszytach Historycznych, w Lewym Nurcie i w Związkowcu w Toronto, w Przemianach, piśmie Komitetu Głównego PPS w Niemczech, a dorywczo w wielu innych pismach polskich i obcych.

Od 1931 roku zasiadał w Centralnym Komitecie Wykonawczym PPS. Z tego tytułu przemawiał podczas wojny regularnie do Kraju przez radio z Londynu. Ojciec Ciołkosza, Kasper Ciołkosz został w tym czasie zamęczony w obozie Koncentracyjnym w Gross Rosen.

Po wojnie przez ćwierć wieku występował na antenie Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa, gdzie podczas ważnych wydarzeń przemawiał z pozycji przywódcy emigracji socjalistycznej do Rodaków. Komentował wydarzenia międzynarodowe i krajowe, naświetlał sytuacje w ruchu socjaldemokratycznym na Zachodzie i prostował fałszerstwa propagandy komunistycznej o polskim ruchu robotniczym.

W życiu Emigracji Niepodległościowej zajmował z ramienia PPS wiele czołowych stanowisk. W 1949 roku, gdy powstała w Londynie Rada Polityczna, grupująca historyczne stronnictwa, został wybrany członkiem jej wydziału Wykonawczego i prowadził Dział Spraw Zagranicznych. Następnie po wynegocjowaniu przez gen. K. Sosnkowskiego aktu Zjednoczenia Narodowego wszedł w charakterze wiceprzewodniczącego do Egzekutywy tego Zjednoczenia i zajmował to stanowisko do roku 1956, a następnie do roku 1959 byl jej przewodniczącym. Złożył ten mandat w momencie, gdy w polityce PPS nastąpił zwrot, który następnie doprowadził do rozłamu na tle stosunku do form i metod konfrontacji z dyktaturą komunistyczna. Przez cale swe życie bronił stanowczo i skutecznie niepodległościowego kursu polityki PPS, a w oparciu o Klub Radnych PPS w Tymczasowej Radzie Jedności Narodowej i licznych działaczy regionalnych podjął zadanie odbudowy zachwianych wtedy sporami taktycznymi organizacji PPS na Obczyźnie i dokonał tego zadania. Na VI Zjeździe PPS odbytym w Londynie w 1972 roku określił nowe zadania Partii i wyprowadził organizacje socjalistów polskich z letargu lat sześćdziesiątych.

W latach 1964-1977 zajmował Ciołkosz stanowisko przewodniczącego Centralnego Komitetu PPS, z którego ustąpił dopiero z powodu przewlekłej choroby serca. VII Zjazd PPS nadal mu tytuł Dożywotniego Honorowego Przewodniczącego Partii.

Mimo ciężkiej choroby serca pracował do ostatnich chwil swego ofiarnego życia i dzielił się doświadczeniami z tymi, którzy przejęli po nim ciężar walki i działalności polskiego ruchu socjalistycznego na Obczyźnie i troskę o polski socjalizm niepodległościowy w Kraju.

Na piec dni przed śmiercią otrzymał cenna nagrodę Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie za całokształt pracy pisarskiej. Na dwa dni przed śmiercią napisał ostatnia korespondencje dla Radia Wolna Europa z Londynu nadana do słuchaczy w Kraju.

Przypomnienie działalności i zasług Adama Ciołkosza nie byłoby pełne bez podkreślenia jego troski o codzienne potrzeby nie tylko ogółu, ale także żyjących w zasięgu jego poczynań zwykłych ludzi pracy. Dla każdego umiał znaleźć czas , rade i pomoc. Sam żył po spartańsku w małym mieszkaniu w londyńskiej dzielnicy Putney wypełnionym od sieni pod poddasze książkami, manuskryptami i gazetami.

Ciołkosz miał znakomite stosunki z politykami brytyjskimi, u których niczego nie załatwiał dla siebie, a interweniował często w imieniu rodaków i na rzecz sprawy polskiej.

Wierność zasadom niepodległościowego polskiego socjalizmu i walka o nie były treścią jego życia. Zmarł w Londynie 1978 roku Tydzień Polski nazwał go w artykule pośmiertnym Przywódca Emigracji Politycznej

Towarzyszką życia w tej ofiarnej walce była mu przez z góra pół wieku zona Lidia, także czołowa działaczka w kierownictwie Polskiej Partii Socjalistycznej.

Lidia Ciołkoszowa urodziła się 24 czerwca 1902 roku w Tomaszowie Mazowieckim, Na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie ukończyła studia polonistyki i historii oraz Studium Pedagogiczne UJ z tytułem doktora. W czasie studiów w Krakowie poznała przyszłego męża, Adama Ciołkosza.

W czasie najazdu bolszewickiego na Polskę pracowała jako wolontariuszka w biurze wojskowym. Jest wybitną działaczką polityczna i społeczną, ostatnim żyjącym członkiem przedwojennej krajowej Rady Naczelnej PPS. Do wybuchu II Wojny światowej pracowała jako bibliotekarka i wykładowczyni Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego /TUR/, wychowawczyni i organizatorka kolonii letnich i świetlic dla dzieci robotniczych.

Od młodości zaangażowana w działalność Polskiej Partii Socjalistycznej. W 1939 roku opuściła z rodziną Polskę i udała się przez Rumunie i Francję do Londynu, gdzie ponad pół wieku piastowała najwyższe funkcje w emigracyjnej PPS. Na XXV Zjeździe PPS odbytym w listopadzie 1990 roku w Warszawie została wybrana Honorowa Dożywotnią Przewodniczącą Partii. Zdecydowana przeciwniczka wchodzenia w koalicje ze strukturami postkomunistycznymi.

Lidia Ciołkoszowa jest autorka wielu artykułów, broszur i audycji radiowych z historii polskiego ruchu robotniczego, nadawanych na falach eteru przez Rozgłośnie Polska Radia Wolna Europa. W roku 1965 opublikowała książkę Publicystyka polska na emigracji w latach 1940-1960 i wspólnie z mężem Adamem najważniejsze ich dzieło – Zarys dziejów socjalizmu polskiego

Lidia Ciołkoszowa została wyróżniona nagrodami literackimi paryskiej Kultury – Paryż 1967, Stowarzyszenia Polskich Kombatantów – Londyn 1972 oraz fundacji m. Jurzykowskiego – New York 1973.

Za swa działalność odznaczona została przez Prezydenta Lecha Wałęsę Krzyżem Polonia Restituta. Lidia Ciołkoszowa, Jubilatka obchodząca w dniu 24 czerwca swoje 100-letnie urodziny jest honorowa przewodnicząca Centralnego Komitetu Zagranicznego Polskiej Partii Socjalistycznej.

Jacek Kowalski
Przewodniczący CKZ P.P.S.

  • Tekst ukazał się 11 czerwca 2002 na stronie Encyklopedia Emigracji oraz w Tygodniu Polskim w Londynie.

 

1) Adam Ciołkosz był członkiem Zarządu Głównego TUR. Funkcję sekretarza ZG TUR sprawowali Stefan Kopciński (1923-1934) i Zygmunt Piotrowski (1934-1939).
2) W wyborach do Sejmu w roku 1930 głosy oddawane były na listy kandydatów, a mandaty przyznawano według kolejności na liście. Lista Centrolewu w okręgu tarnowskim (nr 45) uzyskała ponad 112 tysięcy głosów i zdobyła cztery mandaty. Adam Ciołkosz wszedł do Sejmu jako drugi kandydat z listy.
3) Adam Ciołkosz został przewodniczącym Okręgowego Komitetu Robotniczego PPS w Krakowie w kwietniu 1936 roku.
4) Adam Ciołkosz i jego rodzina uchodzili z okupowanej Polski różnymi szlakami. Adam przez granicę rumuńską, a jego żona Lidia z synem Andrzejem przez granicę litewską.

 

 

 

 

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s